Dân ca Ví, Giặm: Đặc sản xứ Nghệ, di sản thế giới

Dân ca Ví, Giặm: Đặc sản xứ Nghệ, di sản thế giới
Hát dân ca Ví, Giặm tại không gian Di sản văn hóa Việt Nam - Asean ở Hội An.
Đang tải...
“…Chuyện kể rằng, Bác đòi nghe câu Ví, nhớ làng Sen từ thuở ấu thơ…”. (Lời Bác dặn trước lúc đi xa - Nhạc sỹ Trần Hoàn). Bài hát như nhắn nhủ với nhân dân cả nước rằng: Trước lúc sang thế giới người hiền, Bác Hồ kính yêu vẫn không bao giờ quên câu hò, câu dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ.
 
Hai lối hát dân ca không nhạc đệm
 
Từ bậc vĩ nhân đến người dân bình thường, làn điệu dân ca Ví, Giặm luôn đi suốt cả cuộc đời. Theo Hồ sơ di sản, tư liệu Cục Di sản văn hóa, Dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ, còn có tên gọi khác là Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, là hai lối hát dân ca không có nhạc đệm, do cộng đồng hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh sáng tạo, lưu truyền trong quá trình lao động sản xuất và sinh hoạt.
 
Ví và Giặm xứ Nghệ có điểm chung là lối hát vừa mang tính ngẫu hứng, vừa có thủ tục và quy cách cụ thể; có chung đặc tính bản ngữ địa phương về thang điệu, tiết tấu, giai điệu và giọng hát, được diễn xướng theo ba hình thức: hát lẻ, hát đối và hát cuộc.
 
Các cuộc hát nổi bật với lối hát giao duyên, thường có ba chặng: hát dạo, hát đối và hát se kết. Mỗi bên hát phải có ít nhất hai, ba người, một người hát chính, người còn lại hát theo để đỡ giọng. Ca từ của Dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ là những vần thơ cô đọng, súc tích, dễ thuộc, dễ nhớ, dễ hát; nội dung đa dạng, miêu tả cuộc sống, phản ánh tập quán xã hội, lịch sử, tình yêu quê hương, đất nước, con người, mang tính giáo dục sâu sắc, thể hiện sự kính trọng cha mẹ, chung thủy, nghĩa tình, góp phần gìn giữ các tập tục, bản sắc truyền thống tốt đẹp trong ứng xử xã hội ở làng xã.
 
 
Dân ca Ví, Giặm giã bạn do Trung tâm bảo tồn dân ca Nghệ An thể hiện.
 
Ví tự do, Giặm giàu tính tự sự
 
Hát Ví có âm điệu tự do, phụ thuộc vào lời ca ở thể thơ lục bát, song thất lục bát, lục bát biến thể, và phụ thuộc vào bối cảnh, tâm tính của người hát, âm vực không quá một quãng tám. Ví phường vải là có quy cách và thủ tục hát chặt chẽ hơn cả, thường theo ba chặng: chặng một có hát dạo, hát chào/hát mừng và hát hỏi; chặng hai là hát đố hoặc hát đối - yêu cầu đối tượng phải giải và đối; chặng ba gồm hát mời, hát se kết và hát tiễn.
 
Ví, Giặm được sử dụng phổ biến trong hầu hết mọi sinh hoạt thường ngày, từ ru con, dệt vải đến trồng lúa, chèo thuyền... Hát Ví thường là hát tự do, không có tiết tấu từng khuôn nhịp, người hát có thể co giãn một cách ngẫu hứng, âm điệu cao thấp, ngắn dài tùy thuộc vào lời thơ (ca từ) bằng hay trắc, ít từ hay nhiều từ.
 
Chẳng hạn: Hát Ví qua những câu đố khó thường do các văn nhân nho sỹ sáng tác làm cho đối phương đối đáp toát mồ hôi: Nữ gặp anh muốn hỏi một câu: Chữ chi anh chôn dưới đất/ Chữ chi anh cất trên đầu/ Chữ chi anh mang không nổi/ Chữ chi gió thổi không bay/ Anh mà giải được, thiếp trao tay lạng vàng; Nam: Chữ hoàng thiên anh chôn dưới đất/ Chữ phụ mẫu anh cất trên đầu/ Chữ đá vàng anh mang không nổi/ Chữ duyên tình gió thổi không bay/ Anh đã đối đăng, em trao chi cho anh thỏa dạ, chứ trao tay lạng vàng anh nỏ (không) ưng.
 
Như vậy, Ví thường là hát để đối đáp giữa bên nam và bên nữ. Tính biểu cảm của hát Ví phụ thuộc vào hoàn cảnh, không gian, thời gian và tâm tính của người hát. Điệu Ví đem đến cho người nghe lúc thì mênh mang, sâu lắng, tha thiết ân tình, bâng khuâng xao xuyến, đôi khi lại dí dỏm, hài hước. Có nhiều loại Ví khác nhau như: Ví phường cấy, Ví phường gặt, Ví phường nón, Ví phường đan, Ví phường vải, Ví phường củi, Ví trèo non, Ví đò đưa,... với ba hình thức diễn xướng là hát lẻ, hát đối đáp và hát cuộc.
 
Hát Giặm gần nghĩa với giặm lúa, điền nan, là thể hát nói bằng thơ ngụ ngôn (vè 5 chữ). Một bài Giặm thông thường có nhiều khổ, mỗi khổ có 5 câu (câu 5 điệp lại câu 4), mỗi câu có 5 chữ (không kể phụ âm đệm). Khác với Ví, Giặm là thể hát có tiết tấu rõ ràng, có phách mạnh - phách nhẹ, nhịp nội - nhịp ngoại thường là nhịp 3/4 và 6/8, với hai làn điệu chính là hát ngâm và hát nói. “Thương anh lắm anh ơi/ Nhớ anh lắm anh ơi/ Thương đáo để khúc nhồi/ Nhớ ngao ngán trần đời/... Bưng cơm ăn nỏ được/ Bưng nước uống không trôi...”
 
Hát Giặm rất giàu tính tự sự, tự tình, kể lể, khuyên răn, phân trần, giãi bày, cũng có khi dí dỏm khôi hài, châm biếm trào lộng và trữ tình giao duyên. Có nhiều loại Giặm khác nhau như: Giặm kể, Giặm nói, Giặm vè, Giặm nam nữ, Giặm cửa quyền, Giặm ru, Giặm xẩm… với hai hình thức diễn xướng là giặm vè và giặm nam nữ.
 
Neo đậu tâm hồn người dân xứ Nghệ
 
Theo thống kê chưa đầy đủ, hiện hai tỉnh Nghệ An - Hà Tĩnh có hơn 80 nhóm Dân ca Ví, Giặm với gần 2.000 thành viên tham gia, trong đó có hơn 800 nghệ nhân tại 260 làng (168 làng ở Nghệ An và 92 làng ở Hà Tĩnh). Việc thực hành, truyền dạy Dân ca Ví, Giặm đã duy trì ở 15 huyện ở tỉnh Nghệ An và 12 huyện ở Hà Tĩnh. Đài Phát thanh – Truyền hình Nghệ An, ngoài duy trì dạy hát dân ca Ví, Giặm trên phát thanh, truyền hình từ hơn 15 năm trước, còn cùng với ngành giáo dục, văn hóa thông tin nay là Sở văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh đưa dân ca vào trường học.
 
Thẫm đẫm câu hát dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ, ông Hồ Đức Phước, Bí thư Tỉnh ủy Nghệ An cho rằng: “Dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ là đặc sản riêng có của nhân dân xứ Nghệ. Dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ được sáng tạo, được lưu giữ trong quá trình sản xuất, trong cuộc sống của nhân dân qua hàng nghìn năm. Những người Nghệ sinh sống trên quê hương hay đi khắp mọi miền đất nước đều mang trong mình văn hóa xứ Nghệ, đặc biệt nổi trội là dân ca Ví, Giặm, và nótrở thành động lực trong lao động sản xuất, cũng như thể hiện tinh thần tự hào về quê hương, dân tộc của họ”. Còn Nghệ sỹ nhân dân Trịnh Hồng Lựu, Phó giám đốc Trung tâm bảo tồn dân ca Ví, Giặm Nghệ An mong muốn: “Dân ca nó đã nói lên hết giá trị trường tồn. Dân ca là của dân, là dân hát, người dân vừa là chủ thể, vừa là khách thể sáng tạo ra nó. Bảo tồn và phát huy di sản dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ, trách nhiệm này là của mỗi người dân xứ Nghệ”.
 
Những ngày hội đầu xuân, nghe khúc hát: “Bao giờ Hồng Lĩnh hết cây, Sông Lam hết nước thì đó với đây mới hết tình”, “Ai đi vô nơi đây, xin dừng chân Xứ Nghệ/ Ai đi ra nơi đây, xin chân dừng xứ Nghệ/ Nghe câu hò Ví, Giặm, càng lắng lại càng sâu”, thêm khẳng định giá trị vượt thời gian của di sản dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ. Không chỉ neo đậu trong tâm hồn của người dân xứ Nghệ mà còn lan tỏa trong không gian diễn xướng của đất Việt hôm nay và mai sau.
 
Bạn đang đọc bài viết tại chuyên mục Xứ Nghệ 24h được BTV chia sẻ từ link bài gốc ở trên. BTV trước khi chia sẻ bài viết phải tuân thủ theo đúng Quy chế, các Quy định hiện hành về hoạt động báo chí, truyền thông và an ninh mạng. Mọi thông tin xin liên hệ chúng tôi: lienhe@xunghe24h.com
Xem thêm: